سیاهکل (نوزدهم بهمن هزار و سی‌صد و چهل‌ونه)

نمایشنامهٔ «سیاهکل» (با عنوان فرعی «نوزدهم بهمن هزار و سیصد و چهل و نه») تازه‌ترین اثر محمد رضایی‌راد، نمایشنامه‌نویس و پژوهشگر تئاتر است که توسط انتشارات بیدگل در ۸۰ صفحه و با قیمت ۲۶۵ هزار تومان منتشر شده است. داستان در بهمن ۱۳۴۹، در عمارت اربابی نیمه‌راه جادهٔ سیاهکل به دیلمان می‌گذرد؛ جایی که «مهتاب»، دانشجوی سال آخر فیزیک از تهران، و «امیر»، فارغ‌التحصیل نقاشی از لندن، در کنار دو پیرمرد و پیرزن خل‌وچل به نام‌های توره داوود و رعنا جان، و دو مرد دیگر با هویت‌های مبهم، در فضایی بسته و جنگلی رو در روی هم قرار می‌گیرند. نویسنده به‌جای بازتولید مستقیم واقعهٔ تاریخی حمله به پاسگاه ژاندارمری سیاهکل، روایتی تمثیلی و فلسفی می‌سازد و صراحتاً می‌گوید که شخصیت‌های تاریخی نمایش «بیش از سندیت تاریخی، به ترسیم شمایلشان بها داده شده است». ویژگیِ منحصربه‌فرد «سیاهکل» استفادهٔ آگاهانه و غیرعلمی از مفاهیم فیزیک کوانتوم، قوانین حرکت و زمان است؛ چنانکه خود نویسنده در یادداشتی هشدار می‌دهد: «همه آنچه از فیزیک و کوانتوم در این نمایش گفته شده... هیچ مبنای علمی ندارند، همگی بافتهٔ نویسنده و در مجموع باطل اباطیل است.» این رویکرد شاعرانه با ارجاع به تکه‌هایی از عهد عتیق و ترانه‌های گروه پینک‌فلوید همراه شده است. رضایی‌راد برای ترجمهٔ ترانه‌ها از ترجمه‌های کاوه باسمنجی و نیز م. آزاد و فرخ تیمی استفاده کرده، اما با اذعان به اینکه «امانت‌داری را رعایت نکرده»، تأثیر موسیقایی و اجرایی را بر وفاداریِ تحت‌اللفظی ترجیح داده است. تکه‌های گیلکی نمایش نیز به گویش دیلمانی نوشته شده و با کمک محمود فرضی‌نژاد و حامد پورشعبان ترجمه شده است.

محمد رضایی‌راد (زادهٔ ۱۳۴۵ در رشت)، نمایشنامه‌نویس، کارگردان تئاتر، فیلم‌نامه‌نویس و پژوهشگر ایرانی است که او را به‌عنوان یکی از چهره‌های برجستهٔ تئاتر روشنفکری و آوانگارد معاصر ایران می‌شناسند. او از سال ۱۳۶۴ فعالیت خود را در عرصۀ تئاتر آغاز کرد و با هنرمندانی همچون بهرام بیضایی همکاری داشته است. از مهم‌ترین نمایش‌نامه‌های او می‌توان به «رقصی چنین»، «فرشتۀ تاریخ»، «گزارش خواب»، «فعل»، «سیاهکل» و «بر اساس دوشس ملفی» (با همکاری نغمه ثمینی) اشاره کرد که اغلب آن‌ها را خود نیز بر صحنه برده است. در کنار نگارش فیلم‌نامه‌هایی چون «کودک و سرباز» و «قدمگاه» که جوایزی چون سیمرغ بلورین جشنوارهٔ فیلم فجر را برایش به ارمغان آوردند، و نیز تدریس در دانشگاه‌هایی چون سوره، تهران و... رضایی‌راد با پژوهش در زمینه‌های اسطوره‌شناسی و فرهنگ باستانی به تألیف آثاری مانند «مبانی اندیشه سیاسی در خرد مزدایی» پرداخته است. آثار رضایی‌راد با رویکردی شاعرانه، فلسفی و گاه تمثیلی به مفاهیمی چون تاریخ، سیاست و هستی می‌پردازند و به همین دلیل جایگاه ویژه‌ای در میان مخاطبان جدی تئاتر ایران دارد.

امیر: اون مهتاب مشیریه که زودتر از من خودش رو رسونده اینجا؛ به عمارت ییلاقی پدرش، ناصرخان مشیر، ارباب سابق زمین‌های این اطراف، از جنگل‌های بالای دیلمان بگیر بیا تا شالیزارهای جلگه سیاهکل، که البته حالا از اون‌همه ملک و املاک تنها همین عمارت اربابی براش باقی مونده با کمی از شالیزارهای جلگه و تکه‌ای از جنگل‌های لونک و کیش... جنگل با تمام گرگ‌ها و گرازها و پرنده‌هاش...