یک دوگانگی منحصربهفرد
سیدمحمدتقی مدرسی روحانی در ۱۸ مهر ۱۳۱۱ در تهران و در خانوادهای اهل فرهنگ و سیاست متولد شد. نَسَب مادری او به سید محمد طباطبایی، از رهبران جنبش مشروطه، میرسد. او از نوجوانی با چالشهای متعددی روبهرو شد، در دوران دبستان پدرش را از دست داد و مجبور شد همراه خانواده به خانه پدربزرگ نقل مکان کند. باوجوداین، نوشتن را از همان دوران دبیرستان آغاز کرد و مجموعه داستان «دائمالخمر» را در ۱۴ سالگی منتشر کرد. مدرسی تحصیلات پزشکی خود را در دانشگاه تهران آغاز کرد و همزمان در بانک ملی نیز کار میکرد. در بحبوحه این سالها و پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ایده نوشتن «یکلیا و تنهایی او» در ذهنش شکل گرفت. گفته میشود مأموران امنیتی رژیم شاه بهدلیل پژوهشهای روانشناختیاش او را تحت نظر داشتند. این فشارها یکی از دلایل اصلی مهاجرت او به آمریکا در سال ۱۳۳۸ بود. در ایالات متحده، مسیر حرفهای و شخصی او به شکلی حیرتانگیز رقم خورد. ابتدا در دانشگاه دوک رزیدنتی روانپزشکی را گذراند، سپس در دانشگاه مکگیل کانادا در رشته روانپزشکی کودکان با درجه ممتاز فارغالتحصیل شد. در همین سالها بود که با آن تایلر، رماننویس برجسته و بعدها برنده جایزه پولیتزر، ازدواج کرد. ازدواج این دو نویسنده که از هر دو سوی مرزهای فرهنگی و ادبی شکل گرفته بود، یکی از جذابترین پدیدههای ادبی-اجتماعی دوران خود بهشمار میرفت. مدرسی در سال ۱۹۶۷ به هیئت علمی دانشکده پزشکی دانشگاه مریلند پیوست و در سال ۱۹۸۲ «مرکز مطالعات نوزادان» را تأسیس کرد. مرکزی پیشرو در زمینه مطالعه تکامل اولیه نوزادان و کودکان. بااینحال، هویت ایرانی و دغدغههای ادبیاش هیچگاه او را رها نکرد. او در مصاحبهای رادیویی با برنامه «Fresh Air» در سال ۱۹۸۹، درباره جدیدترین رمانش به زبان انگلیسی باعنوان «آداب زیارت» صحبت کرد که در آن تأثیر انقلاب اسلامی و جنگ ایران و عراق بر زندگی روشنفکران ایرانی را روایت میکرد. در سال ۱۹۹۷، تقی مدرسی بر اثر بیماری لنفوم در بالتیمور درگذشت. آن تایلر، همسرش، بارها در مصاحبههای خود از تأثیر عمیق شخصیت و اندیشههای مدرسی بر جهانبینی و حتی سبک نوشتاری خود سخن گفته است.
بازتابی اسطورهای از یأس پس از کودتا
«یکلیا و تنهایی او» یکی از شاهکارهای تمثیلی و اسطورهگرای ادبیات معاصر ایران است. این رمان روایتگر داستان دختر پادشاه اورشلیم (بیتالمقدس) به نام «یکلیا» است که عاشق چوپان دربار، به نام «کوشی»، میشود. اما آنچه این داستان عاشقانه ساده را به اثری شگرف و پرمعنا بدل میکند، نحوه روایت آن با زبانی اسطورهای و الهام گرفته از عهد عتیق است. محققان بر این باورند که کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ یک نقطه عطف و دگرگونیکننده در اسطورهگرایی ادبیات داستانی ایران بود. پس از این واقعه، نویسندگان از بیان مستقیم و واقعگرایانه فاصله گرفتند و به بیانی نمادین و مبهم روی آوردند. اسطوره بهدلیل گستردگی و سیالیاش، پناهگاهی امن و درعینحال غنی برای بیان مفاهیم اعتراضی شد. در این میان، «یکلیا و تنهایی او» در کنار «ملکوت» بهرام صادقی بهعنوان شاخصترین آثار این جریان اسطورهگرایی شناخته میشوند. در این داستانها، فضای یأس و شکست پس از کودتا از طریق بازآفرینی اسطورههای آفرینش، هبوط و آخرالزمان تصویر شده است. جالب توجه آنکه در این روایتها، گاه شیطان و نیروی شیطانی بر نیروهای الهی پیروز میشوند. این نمادپردازیای آشکار از سرکوب آزادیهای سیاسی و اجتماعی بود. بهعبارتدیگر، داستان یکلیا و تنهایی درعین روایت یک افسانه کهن، آینه تمامنمای سرخوردگی نسلی است که شاهد بر باد رفتن امیدهای پس از ملی شدن نفت بودند.
تلفیقی از کهنگرایی و مدرنیته
از ویژگیهای برجسته این رمان، نثر محکم، توصیفی و زیبای آن است که بهطور مشخص از سبک نگارش توراتی تأثیر گرفته است. این نثر که در سراسر داستان پایدار نیست و گاه به نثری ساده و روزمره تبدیل میشود، جلوهای از یک هنرنمایی آگاهانه در عرصه زبان است. بخش بزرگی از اثر نیز به دیالوگ اختصاص دارد، اما این گفتوگوها با نثری ادبی و شاعرانه نگاشته شدهاند تا زبان توراتی داستان حفظ شود. در این روایت، شیطان شخصیتی دوستداشتنی و همدل دارد. او تنها کسی است که رنج و درون انسان را درک میکند.
راز ماندگاری یکلیا
«یکلیا و تنهایی او» در سال ۱۳۳۵ به عنوان کتاب برگزیده سال ازسوی مجله «سخن» انتخاب شد. این جایزه، نویسنده ۲۴ ساله را به شهرتی ملی رساند. بااینحال، پس از مهاجرت مدرسی به آمریکا و کاهش تولیدات ادبی او، این رمان تا مدتها تنها میراث بهجامانده از دوران جوانی او بود. اما شاید بزرگترین دلیل ماندگاری «یکلیا و تنهایی او» در تاریخ ادبیات فارسی این است که توانست راه را برای نویسندگان بعدی باز کند. گفته میشود بهرام صادقی هنگام نوشتن «ملکوت» مستقیماً تحت تأثیر این اثر بوده است.
گفتوگوی دو جهان؛ پزشکی و ادبیات
یکی از جذابترین جنبههای شخصیت تقی مدرسی، رابطه میان دو حرفه متضاد به ظاهر اوست؛ روانپزشکی و رماننویسی. مدرسی در طول زندگی خود، هم با تخصص پزشکی، مرکز مطالعات نوزادان را تأسیس کرد و در فقیرترین مناطق بالتیمور به درمان کودکان آسیبدیده پرداخت و هم با قلم ادبی، روایتهای عمیق انسانی را خلق کرد. آیا میتوان میان این دو حرفه ارتباطی ساختاری یافت؟ مان «یکلیا و تنهایی او» از ابتدا تا انتها قصه انسانی تنها، سرگشته و درحال کشف هویت خود در جامعهای سخت و قضاوتگر است. همین جستجوی درونی و هستیشناسانه، داستان از یک روایت تاریخی-اسطورهای صرف به یک روانکاوی ادبی بدل میکند. مدرسی درونمایه اصلی کتاب را «تنهایی ابدی انسان» توصیف کرده، مگر آنگاه که عشق به معنای واقعی کلمه انسان را از قفس تنهایی بیرون کشد. این نگاه پس از مهاجرت او به غرب نیز ادامه یافت. بسیاری از منتقدان، ازجمله محمدعلی سپانلو، بر این باورند که «روند داستاننویسی تقی مدرسی شامل دو دوره متفاوت است و مهاجرت معیار و مرز جداکننده این دو دوره است». بااینحال، همواره دغدغههای انسانی و روانشناختی در آثار او جاری است، فارغ از اینکه به زبان فارسی بنویسد یا انگلیسی.
«یکلیا و تنهایی او» یکی از شاهکارهای تمثیلی و اسطورهگرای ادبیات معاصر ایران است. این رمان روایتگر داستان دختر پادشاه اورشلیم (بیتالمقدس) به نام «یکلیا» است که عاشق چوپان دربار، به نام «کوشی»، میشود. اما آنچه این داستان عاشقانه ساده را به اثری شگرف و پرمعنا بدل میکند، نحوه روایت آن با زبانی اسطورهای و الهام گرفته از عهد عتیق است.
میراث یک نویسنده فراموششده
نام تقی مدرسی در ایران امروز کمتر از آن چیزی که سزاوار آن است شنیده میشود. درحالیکه «بوف کور» صادق هدایت و «ملکوت» بهرام صادقی در زمره پرفروشترین رمانهای روشنفکری باقی ماندهاند، «یکلیا و تنهایی او» تا حدی در حاشیه قرار گرفته است. شاید دلیل آن درصد بالای ابهام، نثر کهنگرایانه یا فضای صعبالوصول اسطورهای اثر باشد. اما هیچ یک از این دلایل نمیتواند ارزش ادبی و تاریخی این رمان را نادیده بگیرد. علاوهبر «یکلیا و تنهایی او»، مدرسی رمانهای بعدی خود را عمدتاً در آمریکا نوشت. «کتاب آدمهای غایب» ۱۹۸۶ و «آداب زیارت» ۱۹۸۹ ازجمله مهمترین آثار دوره دوم او هستند که به چندین زبان زنده دنیا ازجمله فرانسوی، آلمانی و دانمارکی ترجمه شدهاند. آخرین رمانش «عذرای خلوتنشین» که درباره انقلاب ایران است، در زمان حیاتش منتشر نشد. «یکلیا و تنهایی او» آینه تمامنمای روح سرکوفته انسانی در دوران اختناق، سند تاریخی یک نسل، و جلوگاه هنر نویسندهای است که با میراث چندفرهنگی خود پلی میان شرق و غرب، ادبیات و پزشکی، اسطوره و واقعیت زد. تقی مدرسی با این کتاب، نخستین جرقههای اسطورهگرایی در ادبیات پساکودتای ایران را زد. شاید زمان آن رسیده که بار دیگر بهسراغ این گنج فراموششده برویم و در میان روزهای پرماجرای یکلیا، پژواک دغدغههای همیشگی انسان معاصر را بشنویم. عشق، آزادی، تنهایی و شجاعت ایستادن در برابر جریان مسلط قدرت.
🗣 نظرات (0)